บ้านสิทธิสังข์เป็นอาคารเก่าแก่บนถนนปากแพรก จังหวัดกาญจนบุรี สร้างขึ้นใน พ.ศ. 2463 หรือ ค.ศ. 1920 โดย ขุนจิตระบิน (พร้า สิทธิสังข์) ตั้งอยู่ในย่านชุมชนเก่าปากแพรก ซึ่งเป็นพื้นที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ของเมืองกาญจนบุรี ทั้งในด้านการค้า การอยู่อาศัย และการติดต่อระหว่างผู้คนจากหลากหลายพื้นที่ ถนนปากแพรกในอดีตเป็นย่านที่มีผู้คนเข้ามาตั้งถิ่นฐานและประกอบอาชีพหลากหลาย อาคารบ้านเรือนจึงมีบทบาทมากกว่าการเป็นที่อยู่อาศัย หลายหลังทำหน้าที่เป็นทั้งบ้าน ร้านค้า สำนักงาน และสถานที่ประกอบอาชีพในอาคารเดียวกัน บ้านสิทธิสังข์เป็นหนึ่งในอาคารที่สะท้อนลักษณะดังกล่าวได้อย่างชัดเจน ตัวอาคารเป็นอาคารสองชั้น โดยมีพื้นที่ชั้นล่างเชื่อมต่อกับถนนและเหมาะกับการค้าขายหรือการประกอบกิจการ ส่วนชั้นบนใช้เป็นพื้นที่พักอาศัย ลักษณะการใช้พื้นที่เช่นนี้สะท้อนวิถีชีวิตของครอบครัวในย่านการค้าเก่า ซึ่งบ้านและสถานที่ทำงานไม่ได้ถูกแบ่งแยกออกจากกันอย่างชัดเจนเหมือนในเมืองสมัยใหม่ การค้าขายในอดีต ในช่วงแรกของประวัติอาคาร บ้านสิทธิสังข์มีบทบาทเป็นทั้งบ้านพักอาศัยและ ร้านค้าของครอบครัว พื้นที่ชั้นล่างเปิดออกสู่ถนนปากแพรกเพื่อใช้ติดต่อกับผู้คนและจำหน่ายสินค้า ขณะที่พื้นที่ด้านบนเป็นพื้นที่อยู่อาศัย การค้าขายในลักษณะร้านค้าครอบครัวมีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับชีวิตประจำวันของคนในชุมชน สินค้าที่นำมาจำหน่ายเป็นสิ่งของเครื่องใช้และสินค้าที่จำเป็นสำหรับคนในยุคนั้น เช่น หม้อดินเผา มะพร้าวแกง ชันยาเรือ น้ำมันชัน อาคารที่ตั้งอยู่ริมถนนสายหลักในสมัยนั้น ชั้นล่างสามารถเปิดบานประตูหรือบานเฟี้ยมออกสู่ถนนเพื่อเชื่อมต่อกับผู้คนภายนอกได้ ส่วนชั้นบนยังคงทำหน้าที่เป็นบ้านของครอบครัว ประตูบานเฟี้ยมของบ้านสิทธิสังข์จึงไม่ได้มีเพียงคุณค่าด้านสถาปัตยกรรม แต่ยังสามารถอธิบายวิธีการใช้พื้นที่ของร้านค้าในอดีตได้ด้วย เมื่อเปิดบานออก พื้นที่ภายในร้านจะเชื่อมต่อกับพื้นที่สาธารณะด้านหน้า ทำให้ผู้คนที่เดินผ่านถนนสามารถเข้าถึงร้านได้โดยตรง การค้าขายที่เกิดขึ้นในอาคารจึงเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์ชุมชนปากแพรก และเป็นตัวอย่างของความสัมพันธ์ระหว่างสถาปัตยกรรมกับเศรษฐกิจในระดับครัวเรือน จากร้านค้าสู่สำนักงานทนายความ เมื่อเมืองและรูปแบบการประกอบอาชีพเปลี่ยนแปลงไป บ้านสิทธิสังข์ก็มีการเปลี่ยนแปลงหน้าที่ตามไปด้วย ประมาณ พ.ศ. 2530 อาคารแห่งนี้เคยถูกใช้เป็น “สำนักงานทนายความประวิทย์ เจนวีระนนท์” การเปลี่ยนจากพื้นที่บ้านและร้านค้ามาเป็นสำนักงานทนายความแสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงบทบาทของถนนปากแพรก จากพื้นที่ที่มีการค้าขายและอยู่อาศัยเป็นหลัก ไปสู่พื้นที่ที่รองรับกิจกรรมทางวิชาชีพและธุรกิจบริการมากขึ้น เรื่องราวของสำนักงานยังช่วยสะท้อนให้เห็นว่าอาคารประวัติศาสตร์ไม่ได้มีการใช้งานเพียงรูปแบบเดียวตลอดเวลา แต่สามารถเปลี่ยนหน้าที่ไปตามความต้องการของผู้คนและการเปลี่ยนแปลงของเมือง คุณค่าทางสถาปัตยกรรม บ้านสิทธิสังข์เป็นอาคารสองชั้นที่มีองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมและศิลปกรรมบริเวณด้านหน้าอย่างโดดเด่น ลักษณะโดยรวมสะท้อนรูปแบบอาคารในย่านการค้าเก่าของกาญจนบุรีที่มีการผสมผสานองค์ประกอบจากวัฒนธรรมและรูปแบบสถาปัตยกรรมหลายแหล่ง ด้านหน้าอาคารมีการแบ่งช่องอย่างเป็นจังหวะ โดยเฉพาะบริเวณชั้นบนที่มีซุ้มโค้งช่วยสร้างเอกลักษณ์ให้กับอาคาร บริเวณส่วนประดับยังพบงานปูนปั้นและลวดลายพรรณพฤกษา เช่น ลายก้านขด รวมถึงรายละเอียดบริเวณหัวเสาและกรอบช่องเปิด อีกองค์ประกอบหนึ่งที่น่าสนใจคือ งานไม้ฉลุและช่องลม ซึ่งอยู่บริเวณเหนือกรอบประตู ลวดลายมีลักษณะเป็นเครือเถาและพรรณพฤกษา นอกจากทำหน้าที่ตกแต่งแล้ว ยังช่วยให้อากาศถ่ายเทเข้าสู่ภายในอาคารได้ ส่วนชั้นล่างมี ประตูบานเฟี้ยม ซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญของอาคารร้านค้าแบบดั้งเดิม ประตูประเภทนี้สามารถเปิดกว้างเพื่อเชื่อมพื้นที่ภายในกับถนนด้านหน้า เหมาะกับอาคารที่มีการค้าขายและติดต่อกับผู้คนภายนอก บริเวณด้านหน้ายังมีรายละเอียดตัวเลขไทย “๒๔๖๓” ซึ่งเป็นปี พ.ศ. ที่สร้างอาคาร และมีรายละเอียดตัวอักษร “สิทธิ” และ “สังข์” ปรากฏอยู่บนองค์ประกอบของอาคาร รายละเอียดเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของเอกลักษณ์เฉพาะตัวของบ้านสิทธิสังข์ มีข้อมูลที่สืบทอดกันมาว่า ในอดีตสีของอาคารนั้น นำดินจากบริเวณทุ่งนาคราชมาผ่านกระบวนการกรองและผสมกับน้ำข้าวเหนียว ก่อนนำมาใช้เป็นวัสดุทาสี ซึ่งหากได้รับการยืนยันจากหลักฐานเพิ่มเติม จะเป็นข้อมูลที่น่าสนใจเกี่ยวกับภูมิปัญญาการใช้วัสดุในท้องถิ่น การบูรณะและการกลับมาใช้งานในปัจจุบัน หลังจากผ่านการใช้งานหลายรูปแบบ อาคารได้รับการดูแลและปรับปรุง เพื่อให้อาคารเก่าสามารถกลับมาใช้งานได้อีกครั้ง โดยแนวทางสำคัญคือการรักษาองค์ประกอบเดิมของอาคารควบคู่กับการปรับปรุงพื้นที่ให้เหมาะสมกับการใช้งานในปัจจุบัน พ.ศ. 2553 – การปรับปรุงเป็นร้านกาแฟ ใน พ.ศ. 2553 พื้นที่ชั้นล่างได้รับการปรับปรุงให้เป็นร้านกาแฟ การใช้ประโยชน์รูปแบบใหม่นี้ทำให้อาคารกลับมาเปิดรับผู้คนจากภายนอกอีกครั้ง และทำให้พื้นที่ชั้นล่างกลับมามีบทบาทเป็นพื้นที่พบปะของผู้คน ซึ่งสอดคล้องกับบทบาทของอาคารในอดีตที่เคยเป็นพื้นที่ค้าขายและติดต่อกับชุมชน การปรับปรุงพยายามรักษาองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมที่เป็นเอกลักษณ์ของอาคาร เช่น รูปแบบด้านหน้า ซุ้มโค้ง งานปูนปั้น ลายฉลุไม้ และประตูบานเฟี้ยม พ.ศ. 2563 – การบูรณะในวาระครบรอบ 100 ปี พ.ศ. 2563 เป็นวาระครบรอบ 100 ปีของการก่อสร้างบ้านสิทธิสังข์ จึงมีการบูรณะพื้นที่ชั้นสองครั้งสำคัญ โดยปรับปรุงพื้นที่เดิมให้สามารถใช้เป็นที่พักได้ พร้อมทั้งปรับปรุงระบบและสิ่งอำนวยความสะดวกที่จำเป็นต่อการใช้งานร่วมสมัย แนวทางการปรับปรุงมุ่งให้พื้นที่ใหม่สามารถอยู่ร่วมกับโครงสร้างและบรรยากาศของอาคารเก่า โดยไม่ทำให้เอกลักษณ์ของอาคารถูกกลบด้วยสิ่งก่อสร้างใหม่ บ้านสิทธิสังข์ในฐานะ “มรดกที่มีชีวิต” ประวัติของบ้านสิทธิสังข์สะท้อนให้เห็นว่าอาคารประวัติศาสตร์ไม่ได้มีคุณค่าเพียงเพราะมีอายุเก่าแก่ แต่คุณค่าของอาคารยังเกิดจากผู้คน กิจกรรม และความทรงจำที่เกิดขึ้นภายในสถานที่แห่งนั้นตลอดช่วงเวลาที่ผ่านมา จากอาคารที่สร้างขึ้นใน พ.ศ. 2463 บ้านสิทธิสังข์เคยเป็นทั้ง บ้านพักอาศัยและร้านค้าของครอบครัว ต่อมาในช่วงประมาณ พ.ศ. 2530 เคยเป็น สำนักงานทนายความประวิทย์ เจนวีระนนท์ ก่อนจะได้รับการปรับปรุงชั้นล่างเป็นร้านกาแฟใน พ.ศ. 2553 และบูรณะชั้นบนใน พ.ศ. 2563 ให้เป็นพื้นที่พักสำหรับผู้มาเยือน หากมองประวัติของอาคารผ่านการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ บ้านสิทธิสังข์จึงเปรียบเสมือนบันทึกเล่มหนึ่งของถนนปากแพรก เพราะตัวอาคารสามารถบอกเล่าเรื่องราวของเมืองผ่านการใช้งานที่เปลี่ยนไปตามยุคสมัย จากร้านค้าที่ผู้คนในชุมชนเคยเข้ามาซื้อของ จากสำนักงานที่ผู้คนเข้ามาติดต่อเรื่องกฎหมาย จนถึงร้านกาแฟและที่พักในปัจจุบัน ผู้คนและกิจกรรมอาจเปลี่ยนแปลงไป แต่ตัวอาคารยังคงเป็นพื้นที่ที่เชื่อมโยงผู้คนเข้ากับประวัติศาสตร์ของสถานที่ ดังนั้น การอนุรักษ์บ้านสิทธิสังข์จึงไม่ได้หมายถึงการรักษาเพียงผนัง ประตู ซุ้มโค้ง หรือปูนปั้น แต่รวมถึงการรักษาความทรงจำของผู้คนและกิจกรรมต่าง ๆ ที่เคยเกิดขึ้นภายในอาคารด้วย บ้านสิทธิสังข์จึงเป็นตัวอย่างของ “มรดกที่มีชีวิต” (Living Heritage) ที่อดีตไม่ได้ถูกเก็บไว้เพียงในรูปของอาคาร แต่ยังคงดำรงอยู่ผ่านการใช้งานจริง และยังสามารถสร้างความสัมพันธ์ระหว่างคนรุ่นปัจจุบันกับประวัติศาสตร์ของชุมชนปากแพรกได้ ลำดับเหตุการณ์สำคัญ พ.ศ. 2463 (ค.ศ. 1920) ก่อสร้างบ้านสิทธิสังข์บนถนนปากแพรก ช่วงแรกของการใช้งาน เป็นบ้านพักอาศัยของครอบครัวและพื้นที่ค้าขาย โดยชั้นล่างใช้ประกอบกิจการและติดต่อกับผู้คนจากถนนปากแพรก ประมาณ พ.ศ. 2530 ใช้เป็น สำนักงานทนายความประวิทย์ เจนวีระนนท์ พ.ศ. 2553 ปรับปรุงพื้นที่ชั้นล่างเป็นร้านกาแฟ พ.ศ. 2563 บูรณะพื้นที่ชั้นบนในวาระครบรอบ 100 ปี และปรับเป็นพื้นที่พักสำหรับผู้มาเยือน ปัจจุบัน บ้านสิทธิสังข์ยังคงเป็นอาคารประวัติศาสตร์บนถนนปากแพรก และใช้เป็นทั้งร้านกาแฟและที่พัก โดยยังคงรักษาองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมและความทรงจำของอาคารไว้ ข้อมูลสรุป ชื่อ: บ้านสิทธิสังข์ ชื่อภาษาอังกฤษ: Sittisang House / Sittisang Heritage House 1920 ปีสร้าง: พ.ศ. 2463 (ค.ศ. 1920) สถานที่: ถนนปากแพรก ตำบลบ้านเหนือ อำเภอเมืองกาญจนบุรี จังหวัดกาญจนบุรี ลักษณะ: อาคารสองชั้น ประเภทบ้านพักอาศัยและอาคารร้านค้า ประวัติการใช้สอย: บ้านพักอาศัยและร้านค้าของครอบครัว → สำนักงานทนายความประวิทย์ เจนวีระนนท์ (ประมาณ พ.ศ. 2530) → ร้านกาแฟ (พ.ศ. 2553) → ร้านกาแฟและที่พัก (พ.ศ. 2563–ปัจจุบัน) องค์ประกอบเด่น: ซุ้มโค้ง งานปูนปั้น ลายก้านขด ลายฉลุไม้ ช่องลม ประตูบานเฟี้ยม และรายละเอียดตัวเลข “๒๔๖๓” รวมถึงตัวอักษร “สิทธิ” และ “สังข์” คุณค่า: ด้านสถาปัตยกรรม ประวัติศาสตร์เมือง วิถีชีวิต การค้า ประวัติศาสตร์สังคม และการอนุรักษ์อาคารผ่านการใช้ประโยชน์อย่างต่อเนื่อง



เลขที่ : ชุมชนถนนปากแพรก ต. บ้านเหนือ อ. เมืองกาญจนบุรี จ. กาญจนบุรี 71000

- สำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดกาญจนบุรี

- siwawut : มหาวิทยาลัยราชภัฏกาญจนบุรี : 2566 Open Call

- 034520335